> nieuws

Nieuws

 
2 januari 2021

Inspiratie uit psalm 119

In het voorjaar van 2021 zal Douwe van der Sluis elke week een stukje uit psalm 119 lezen en dat toelichten.
We beginnen met de nieuwste bijdrage.
Daarna leest u de vorige bijdragen die begonnen met een inleiding en vervolgens de letter alef

 

In de ‘dalles’ zitten: de letter daleth

Statenvertaling:
25 Daleth. Mijn ziel kleeft aan het stof; maak mij levend naar Uw woord.
26 Ik heb U mijn wegen verteld, en Gij hebt mij verhoord; leer mij Uw inzettingen.
27 Geef mij den weg Uwer bevelen te verstaan, opdat ik Uw wonderen betrachte.
28 Mijn ziel druipt weg van treurigheid; richt mij op naar Uw woord.
29 Wend van mij den weg der valsheid, en verleen mij genadiglijk Uw wet.
30 Ik heb verkoren den weg der waarheid, Uw rechten heb ik mij voorgesteld.
31 Ik kleef vast aan Uw getuigenissen; o HEERE ! beschaam mij niet.
32 Ik zal den weg Uwer geboden lopen, als Gij mijn hart verwijd zult hebben.

 “Daar ligt mijn ziel, gekleefd aan het stof” … zo vertaalt de Naardense Bijbel het eerste vers van de vierde strofe: de dalet, de “d” strofe van psalm 119. 
In het stof, in de narigheid zitten wordt in het (Amsterdamse) Jiiddisch ook wel in de “dalles”  zitten, genoemd. Hoe kkomt men daarbij?
De eerste zin van de “daleth” strofe  bepaalt de sfeer van de volgende verzen Mijn ziel kleeft aan het stof….. “ Deze uitdrukking wordt ook in andere ‘klaagliederen’ in het psalmenboek gebruikt. Nog sterker klinkt het in psalm 44: “ want naar het stof is onze ziel gebogen, onze buik kleeft aan de aarde”. Het is een uitdrukking van opperste vertwijfeling: je kunt geen kant meer uit, vastgekleefd….. Het woord נפש, nèfesj,  dat gebruikelijk met ziel wordt vertaald is in de bijbel niet onsterfelijke deel van de mens. Het duidt eerder het leven van de mens aan, de persoon in zijn of haar heelheid. De vraag naar herleven in onze psalm is de vraag naar het echte, niet ingeperkte, aan stof vastgekleefde leven… 
Nog een andere uitdrukking van beklemming horen we in deze strofe: “mijn ziel druppelt weg door verdriet”. Het leven druipt als het ware weg door, verslapt als zand tussen de vingers. De vraag na deze klacht is dan ook: doe mij staan, geef mij bestaansrecht!
De letter “daleth” die de eerste letter van elk vers is in deze strofe wordt in de Joodse traditie misschien dan ook niet zonder reden met het woord דל , (dal) , dat geringe, arme ,nederige, ellendige  betekent, geïdentificeerd.  
Er wordt verteld in de talmoed dat de kinderen in het leerhuis een ezelsbruggetje gevonden hadden om het alfabet te kunnen onthouden. Over de derde en de vierde letter zeiden ze dit: Gimel daleth  betekent gemol dalim (גמול דלים), doe goed aan de zwakken!  En zei men: zoals de gimel (de Hebreeuwse letter) open naar voren geschreven wordt, zo moet je altijd open zijn om te geven aan de zwakken. Maar omdat de daleth gesloten is naar de gimel toe, zo moet je weten dat je niet openlijk geeft opdat de zwakke niet beschaamd zal worden (dat hij afhankelijk is van de goedheid van anderen!.....

Wij kennen in onze taal de uitdrukking: in de dalles zitten. Deze uitdrukking gaat terug op het Hebreeuws en betekent in de penarie, in de armoede zitten. Maar deze strofe die gaat over de aan het stof gekleefde Dal, arme, blijft daar niet bij.

Het woord kleven aan, komt nog een keer in deze strofe voor: “ik zal aan jouw getuigenissen kleven, zegt de dichter. Het antwoord op het benauwende vastgekleefde, wegvloeiende leven vindt hij in de leven gevende, standvastigheid verschaffende onderwijzing van God: dat wil zeggen: zijn Thora, zijn geboden. Het kleven daaraan is de weg van trouw (het woord voor waarheid in de Bijbel tegenover het woord leugen). Die weg met enthousiasme te gaan, te rennen staat er in het laatste vers, geeft ruimte die de benauwdheid van het eerste vers opheft: “want Jij hebt mijn hart ruim gemaakt!”

PS
De eeuwen door zijn de psalmen gezongen. Muziek en zingen zijn een wezenlijk deel van onze manieren geloof te beleven en te belijden. Naar aanleiding van deze columns op Doopsgezind.nl  schreef Hugo van Veen (www.musica1600.nl): Heinrich Schütz, de belangrijkste Duitse kerkmusicus uit de 17e eeuw zette kort voor zijn dood (en hij werd zeer oud!) geheel Psalm 119 op muziek.  Het werd zijn grootste werk én Meesterwerk!   Schütz had een zwaar leven (o.a. de 30 jarige oorlog).   Zijn vrouw stierf toen zijn twee dochters nog maar 2 en 4 waren en ook zijn stierven voordat Schütz aan zijn einde kwam.   Dit leed, maar ook zeker troost, zijn klinkend vervlochten in zijn Psalm 119.   Voor 8-stemmig dubbelkoor en “zwei Orgelinnen” volgens zijn eigen toelichting.  Twee van de acht stemmen zijn helaas zoekgeraakt, maar knappe musicologen hebben deze stemmen heel goed kunnen reconstrueren.  Er bestaat een fraaie opname door Philippe Herreweghe op twee CD’s.   ….. .  Ze vormt de schakel die deze oude Psalm (de geconcentreerde Bijbel…) vertaalt naar een “gezicht” in onze westerse cultuur.  Zoals veel meer elementen uit de 16e/17e eeuw dat doen...


De vorm van de Hebreeuwse letters, de gimel en de daleth,  gaf aanleiding tot de in de column genoemde uitleg:

 


Hieronder vindt u de vorige bijdragen die beginnen met de inleiding: 

 

De acht gezichten van het “woord” van A tot Z

“Links  van mij staat een muur met daarop een “a” en rechts  een muur met een “z”. Daartussen zit ik gevangen. Vraag me waarvan ik verlost wil worden dan is het van het alfabet”…..
Met deze woorden begint Marja Pruis haar essay in de Groene Amsterdammer   waarin ze schrijft over haar rol als recensente. 
Ze schrijft verder: “Aangezien alles wat ik doe, en ook al zo lang ik me kan heugen, te maken heeft met wisselende combinaties van die 26 letters……. “
Ze doelt op het alfabet, in de westerse talen bestaande uit 26 letters, in het Hebreeuwse taal uit 22 letters.

Het alfabet is minstens een even grote uitvinding als het moderne computerschrift. In plaats van tekeningen of tekenschrift (zoals het Egyptische hiërogliefenschrift) gaf het alfabet de mogelijkheid met die wisselende combinaties van letters als medeklinkers (al dan niet aangevuld met klinkers) op te schrijven wat we zeggen, woorden en zinnen op schrift te vormen op een manier die iedereen kan ontcijferen.
Alles wat we doen en zeggen heeft te maken met de letters van het alfabet. Het is geen wonder dat van de antieke tijd men gefascineerd was door de geweldige mogelijkheden van het “alfabet”. Alles wat gezegd, wat gedacht kan worden is al gevat in de letters van dat alfabet.
In de grote monotheïstische religies begint de openbaring met de optekening daarvan: Exodus 31, 18 En hij gaf aan Mozes toen hij met hem op de berg Sinaï te spreken geëindigd had, de twee tafelen van de getuigenis, tafelen van steen, beschreven met de vinger Gods. 

De openbaring zit las het ware –met de woorden van Marja Pruis- “gevangen” tussen de a en de z, of in het Hebreeuws tussen de alef en de taw.  Het is dan ook geen wonder dat al in de vroegste tijden van de Bijbelse geschiedenis het alfabet gebruikt wordt om de volheid of heelheid van de openbaring –het woord- aan te geven. 
Heel duidelijk zien we dat in een aantal gedichten in het boek der psalmen. Daar wordt het alfabet gebruikt als een vaste structuur om die “heelheid” vorm te geven. Het zijn zogenaamde “alfabet” liederen  . 
De langste psalm (en tegelijkertijd ook het langste hoofdstuk van de hele Tenach) psalm 119 is een schitterend voorbeeld van zo’n alfabet lied.  Het telt 22 strofen, elk bestaande uit 8 verzen. In elke strofe komen acht woorden voor die synoniemen zijn voor de Tora. Deze acht woorden aspecten van de “onderwijzing” de openbaring van God. Daarom wordt de psalm i de traditie ook wel de psalm van de “acht gezichten” genoemd. 


De komende weken wil ik met u -aan de hand van deze psalm- telkens één letter van het alfabet bekijken.
Dat wil zeggen telkens lezen we acht verzen met de “acht gezichten van de Tora”. 
Is de omvattende structuur van het alfabet een benauwende gevangenis waarin het woord opgesloten is?
Of geeft die structuur, zo bepalend voor alles wat we zeggen en doen de ruimte waarin “openbaring”  gehoord wordt en kan geschieden?

 

Gaaf zijn: het begin – de letter alef

Al wie gaaf van weg zijn: zalig!, 
die wandelen volgens het onderricht van de Ene! 

Al wie houden zijn overeenkomsten: zalig!- 
met heel het hart hem zoeken! 

Ach nee, valsheid begaan zij niet, 
zij wandelen op zijn wegen. 

Al uw verordeningen hebt gij geboden
om ten zeerste te bewaken. 

Ach, waren mijn wegen vast genoeg
om uw inzettingen te bewaken. 

Aan schaamte zou ik voorbij zijn 
als ik acht sloeg op al uw geboden. 

Aan u breng ik dank in oprechtheid van hart, 
nu ik leer uw gerechte regels. 

Al uw inzettingen zal ik bewaken; 
verlaat mij niet te zeer!

(Vertaling uit de Naardense Bijbel)


We kennen allemaal de zogenaamde zaligsprekingen uit de Bergrede van Jezus. Het woord zalig heeft in de loop van de tijd een religieuze betekenis gekregen die vaak niet met de werkelijkheid in verbinding staat. Als we het echter anders vertalen dan worden die woorden misschien wat minder “hemels”. Het woord zalig (in het grieks - makarios) kan op grond van het Hebreeuwse woord (asjree) ook met “gelukkig” vertaald worden. En dan klinkt het anders. Met dat woord gelukkig begint het alfabet gedicht van Psalm 119. 
Gelukkig zijn degenen die  gaaf zijn op hun weg….. (letterlijk: de gaven van weg). Het is misschien geen wonder dat het lied dat de heelheid van de openbaring, de aanwijzing ten leven van God bezingt, begint met de woorden:  “geluk is voor degenen die gaaf van weg zijn.
Het woord “gaaf” speelt een belangrijke rol in de Bijbelse literatuur, zowel in de wetten en voorschriften van de offercultus (een offer moet gaaf zonder fout of smet zijn) als ook in de poëtische en vertellende literatuur.  Gaaf zijn is dan zowel een uiterlijke als een innerlijke kwaliteit van de mens
Spreuken 11,20  Een afkeer voor de Heer zijn de degenen die verwrongen zijn van hart
        Zijn welwillen is voor degenen die gaaf zijn van weg….

Psalm 119 begint met dat betekenisvolle woord “gelukkig”. In de eerste acht verzen van deze psalm die allen beginnen met de letter alef, de eerste letter van het Hebreeuwse alfabet, wordt dat woord toegepast op de mens, die “gaaf” is. Zoals in het citaat uit Spreuken gaat het daarbij om de daden, zichtbaar, als om de gedachten (niet zichtbaar) van de mens. 

Gelukkig is degenen die zijn weg gaaf gaat, die in oprechtheid van heel zijn hart denkt. Al deze woorden komen in de eerste acht zinnen van de psalm voor. Gaaf ben je, wanneer je gaat naar de Thora (de aanwijzingen, de leer, het onderwijs) van God. De “lering”  krijgt in deze eerste acht zinnen al de uitleggingen die in alle strofen van de psalm bij elle letters herhaald zullen worden: Thora, getuigenis, weg, bevelen, geboden, wetten, rechtsinzettingen, gerechtigheid.

Het gaan, gaaf, op die weg is geen vanzelfsprekendheid dat een mens aangeboren zou zijn. Hij moet dat leren. De letter alef, de letter van het begin,  wordt dan ook met het (Aramese) woord alef (is studie) verbonden. En ook dat aspect komt aan de orden in deze eerste acht regels: “wanneer ik leer de rechtsinzettingen van uw gerechtigheid”…..

Gaaf zijn is geen aangeboren karaktereigenschap. Je moet het leren en in de praktijk toepassen. De eerste Doopsgezinden meenden dat zij op grond van deze Bijbelse opdracht gemeenten zonder “vlek of rimpel” zouden kunnen vormen. Onze geschiedenis leert dat dit ideaal ook misbruikt kon worden om de ander de les te lezen. Gaaf zijn is geen voorrecht!
Misschien is het daarom dat het laatste vers van de eerste “alef” strofe eindigt met de eerlijke woorden dat een mens dat niet zonder hulp van God gaaf kan zijn: “Uw wetten zal ik houden, (maar) verlaat mij niet al te zeer”…….

 

De letter beth (psalm 119, 9-16)

9. Waarmede zal de jongeling zijn pad zuiver houden ?
Als hij dat houdt naar Uw woord.
10 Ik zoek U met mijn gehele hart,laat mij van Uw geboden niet afdwalen.
11 Ik heb Uw rede in mijn hart verborgen, opdat ik tegen U niet zondigen zou.
12 HEERE ! Gij zijt gezegend; leer mij Uw inzettingen.
13 Ik heb met mijn lippen verteld al de rechten Uws monds.
14 Ik ben vrolijker in den weg Uwer getuigenissen, dan over allen rijkdom.
15 Ik zal Uw bevelen overdenken, en op Uw paden letten.
16    Ik zal mijzelven vermaken in Uw inzettingen; Uw woord zal ik niet vergeten.

De (oude) Statenvertaling heeft niet geprobeerd, zoals de Naardense Bijbelvertaling dat wel deed om het alfabet schema ook in het Nederlands toe te passen.
Maar wel wordt bij elke strofe van acht verzen aangegeven welke letter hier van toepassing is.

We zijn in vers 9-16 bij de beth. In het Hebreeuws wordt dit teken gebruikt: ב. 
Het Hebreeuws wordt van rechts naar links geschreven. Dus de beth is van achteren, van onder en van boven gesloten. Maar naar links is de beth open.  Zoals bij vele andere letters van het Hebreeuwse alfabeth worden op basis van de vorm vele verhalen verteld. Een daarvan is de volgende:

Waarom werd de wereld met een beth geschapen? (het eerste woord van de bijbel is Bereesjiet = in het begin). Zoals de beth aan alle kanten gesloten is, maar open aan zijn voorkant, zo moet jij je niet afvragen wat boven, wat onder en wat eerder of achter je is, maar van af de dag dat de wereld geschapen werd…. (Bereesjiet Rabba 1,1) Deze uitleg wil zeggen dat de mens zich niet moet bezig houden of zich zorgen moet maken of moet speculeren wat voorbij is,  maar wel wat toekomst gericht is en wat te maken heeft met onze werkelijkheid! 

Zou het daarom zijn dat de acht verzen die met een beth beginnen als eerste vraag hebben: wat moet een jonge man doen om op de goede manier te leven? Als “jonge man” staat voor een mens die aan het begin van zijn leven staat en zich zal moeten afvragen wat te doen hoe te leven, dan is de beth een goed symbool als gericht op de toekomst…..

De beth is ook de letter die het getal twee aangeeft.  In onze wereld die me de letter 
“beth” is geschapen bestaat altijd de keuze tussen twee tegengestelde uitersten: goed en kwaad,  waarheid en leugen, oordeel en barmhartigheid. De vrije keuze van de mens zal extreem gezegd altijd tussen die  twee uitersten plaats vinden.

Je zou op grond van deze vertellingen misschien de eerste zin met een beth zo kunnen vertalen: waarmee, met welke keuzen kan je een goed leven mogelijk maken?

 

Ik ben een vreemdeling op aarde…… de letter gimel

Statenvertaling:
17 Doe wel bij Uw knecht, dat ik leve en Uw woord beware.
18 Ontdek mijn ogen, dat ik aanschouwe de wonderen van Uw wet.
19 Ik ben een vreemdeling op de aarde, 
verberg Uw geboden voor mij niet.
20 Mijn ziel is verbroken vanwege het verlangen naar Uw oordelen te aller tijd.
21 Gij scheldt de vervloekte hovaardigen, 
die van Uw geboden afdwalen.
22 Wentel van mij versmaadheid en verachting, 
want ik heb Uw getuigenissen onderhouden.
23 Als zelfs de vorsten zittende tegen mij gesproken hebben, 
heeft Uw knecht Uw inzettingen betracht.
24 Ook zijn Uw getuigenissen mijn vermakingen, en mijn raadslieden


David –in de traditie gezien als de dichter van de psalmen- schrijft: ik ben een “vreemdeling” op aarde. (vers 19) Een vreemde zin, zo midden in de derde strofe van psalm 119.  De derde strofe -die van de letter “gimel” (uitspraak zoals in het Engelse ‘good’)-, begint met de woorden in de vertaling van de Naardense Bijbel: gun het uw dienaar, dat ik mag leven. Letterlijk staat er: vergeld, vergoed het aan jouw dienaar, ik zal leven….
‘Vergelden’ heeft  in het Nederlands vaak een negatieve lading. In het Hebreeuws daarentegen is de betekenis meestal positief: het weer terugdoen wat  je zelf als goed hebt ontvangen en ervaren. Vergoeden is dan ook een betere vertaling. En in die zin vertaalt ook de Statenvertaling : “doe goed aan jouw knecht”. 
En het goed doen wordt vanzelfsprekend in deze psalm uitgelegd:  in de mogelijkheid de Thora te kennen, daarnaar te leven, te begrijpen. Opdat de dichter met heldere blik de woorden, de regels, de inzettingen als raadgevers  (tegen alles in: de machtigen, de kwaaddoeners, de hoogvaardigen, de ontkenners) in het leven met vreugde kan begrijpen en doen.
En dan die zin: een vreemdeling ben ik op aarde…. Het woord vreemdeling, in het Hebreeuws ‘geer”,  is ook al in de bijbel, zoals tot op de huidige dag iemand die geen rechten kent. Het is iemand die met een ouderwetse Bijbelse term: een bijwoner is en afhankelijk van de toevallige gunst van de ingezeten burgers! Hij heeft letterlijk “geen vaste grond onder de voeten”. Hier wordt de term overdrachtelijk gebruik: alleen de geboden geven de psalmdichter vaste grond onder de voeten: “een vreemdeling” is hij wanneer het zicht daarop verborgen is.
In de midrasj, joodse vertellende uitleg, wordt “geer” ook op een andere manier uitgelegd. “geer” kan ook bekeerling betekenen. Een bekeerling –iemand die net tot het Jodendom is overgetreden- weet nog niet veel van de Thora, is daar nog onzeker in en heeft nog geen vaste grond daarin gevonden. De uitleg zegt dan: Als David, die toch beschouwd kan worden als een kenner van de Thora, van zichzelf zegt, dat hij nog maar een “geer” is als een onwetende bekeerling, hoeveel te meer moeten wij dan bescheiden zijn in onze pretentie te weten hoe het moet? 
Ik ben een vreemdeling…. De woorden roepen een rijkdom van beelden en associaties op: wat zeggen we (ook in onze christelijke traditie) dat we vreemdeling zijn op aarde en afhankelijk zijn van het “goed doen” van God? Wat zeggen we als we erkennen dat we wie en wat we ook zijn telkens maar aan het begin staan van wat geloven, van wat het doen van Gods wil, kan zijn?


Terug
 
Meer informatie Facebook   ANBI-register Doopsgezinde Gemeente Zaanstreek
contact maandblad privacy
routebeschrijving nieuwsbrief disclaimer
veelgestelde vragen inloggen colofon
2021 Doopsgezind.nl